Χωματερή με θέα την Καλντέρα
Μια μπουλντόζα στην πιο ακριβή (και φυσικά παράνομη) χωματερή στην Ελλάδα, ίσως και στην Ευρώπη, και στο βάθος τα Φηρά. Η λύση στο πρόβλημα της διαχείρισης των απορριμμάτων της Σαντορίνης έχει δρομολογηθεί από το 2022, ωστόσο οι διαδικασίες δεν προχωρούν με την ταχύτητα που θα ήθελαν οι κάτοικοι και οι φορείς της «ναυαρχίδας» του ελληνικού τουρισμού.
Τον χειμώνα στη Σαντορίνη οι μπουλντόζες υψώνουν ένα τείχος για να μη βλέπουν οι τουρίστες το καλοκαίρι τα σκουπίδια. Εως πότε; Το σχέδιο διαχείρισης και πού κολλάει
Η θέα από τα Φηρά είναι εκθαμβωτική. Η θάλασσα αλλάζει χρώματα κάτω από τον συννεφιασμένο ουρανό. Τα λευκά σπίτια λάμπουν στο φθινοπωρινό φως, καθώς αγκαλιάζουν το στεφάνι της Καλντέρας. Στο βάθος, το ηφαιστειακό τοπίο παραμένει συγκλονιστικό. Η ομορφιά της Καλντέρας είναι τέτοια που «θολώνει» το βλέμμα, κρύβοντας τις απερίσκεπτες ανθρώπινες παρεμβάσεις, αναφέρει στο άρθρο του ο Γιώργος Λιάλιος στην Καθημερινή.
Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά νότια, προς την κατεύθυνση του Ακρωτηρίου, θα διακρίνει μια μπουλντόζα να κινείται συνεχώς στο ίδιο σημείο. Είναι μια εικόνα που επαναλαμβάνεται όλο τον χρόνο. Δύσκολα, αν δεν είσαι ντόπιος, θα αντιληφθείς με την πρώτη ματιά τι συμβαίνει εκεί. Μόνο αν τύχει να δεις τα απορριμματοφόρα να προσεγγίζουν τον χώρο και το γνωστό «σύννεφο» των γλάρων, συνειδητοποιείς ότι έχεις μπροστά σου την πιο «ακριβή» (από πλευράς αξίας γης) χωματερή στην Ελλάδα, ίσως και στην Ευρώπη. Τη χωματερή της Σαντορίνης, τη μία από τις δύο που απέμειναν να λειτουργούν στη χώρα μας (η έτερη βρίσκεται στην Υδρα).
Η αγωνία των τοπικών αρχών είναι διπλή: Από τη μία πλευρά, η χωματερή να εξακολουθήσει να λειτουργεί μέχρι να βρεθεί μια λύση, δηλαδή να επαρκεί. Από την άλλη πλευρά, να παραμένει όσο γίνεται πιο «αφανής». Επισκεπτόμενος τον χώρο της χωματερής στον Φτέλο, συνοδευόμενος από τον δήμαρχο του νησιού Νίκο Ζώρζο και τον αντιδήμαρχο Καθαριότητας Γιάννη Ρούσσο, αντιλαμβάνεσαι με ποιο τρόπο γίνεται αυτό εφικτό (και, βέβαια, σε ποιο βαθμό).
Στη «γούβα»
Οπως εξηγούν, την περίοδο αυτήν η μπουλντόζα χρησιμοποιεί τα απορρίμματα και το χώμα με το οποίο σκεπάζονται καθημερινά για να «χτίσει» ένα τείχος, δημιουργώντας την εξωτερική πλευρά της χωματερής. Το καλοκαίρι, όταν το νησί βουλιάζει από τον τουρισμό, η απόθεση γίνεται μέσα, στη «γούβα» που έχει δημιουργηθεί, ώστε να προστατεύεται από τα μάτια των επισκεπτών και να ενοχλεί όσο το δυνατόν λιγότερο. «Τον χειμώνα χτίζεται η εξωτερική πλευρά, το καλοκαίρι γεμίζει η εσωτερική, ώστε να μην είναι ορατή», εξηγεί ο κ. Ρούσσος. Ελλείψει προσωπικού –αλλά με τον δήμο να έχει καλά οικονομικά– η αποκομιδή και η διαχείριση των απορριμμάτων έχουν εδώ και πολλά χρόνια ανατεθεί σε ιδιώτες. «Η παραγωγή των (σ.σ. σύμμεικτων) απορριμμάτων στο νησί είναι περίπου 100 τόνοι την ημέρα το καλοκαίρι και 45-50 τόνοι τον χειμώνα, περίπου 30.000 τόνοι ετησίως. Τον χειμώνα η αποκομιδή γίνεται δύο-τρεις φορές την ημέρα στα κεντρικά σημεία και μία φορά στα υπόλοιπα, ενώ το καλοκαίρι γίνεται δύο-τρεις φορές την ημέρα σε όλο το νησί και αν χρειαστεί και τέταρτη. Υπάρχουν επίσης δύο συμβάσεις με συστήματα διαχείρισης αποβλήτων εκσκαφών, ώστε να τροφοδοτείται συνεχώς ο χώρος με χώμα, για να μη μένουν ακάλυπτα τα σκουπίδια και να μην τα παίρνει ο αέρας».
Η παραγωγή απορριμμάτων στο νησί τους καλοκαιρινούς μήνες αγγίζει τους 100 τόνους κάθε μέρα, ενώ τον χειμώνα το αντίστοιχο μέγεθος είναι περίπου το μισό.
Σε ιδιώτες έχει ανατεθεί και η συλλογή και διαχείριση του μπλε κάδου. Σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Εταιρείας Αξιοποίησης Ανακύκλωσης (ΕΕΑΑ), το 2025 στο κέντρο διαλογής του νησιού οδηγήθηκαν περίπου 3.500 τόνοι από τον μπλε κάδο, 229 τόνοι γυαλιού από κώδωνες και περίπου 120 τόνοι χαρτιού-χαρτονιού από χωριστή συλλογή. Το δυσάρεστο είναι ότι περισσότερο από το μισό περιεχόμενο του μπλε κάδου, περίπου 1.900 τόνοι, ήταν κοινά σκουπίδια που κατέληξαν στη χωματερή.
Το νέο έργο
Το νησί έχει εναποθέσει τις ελπίδες του στις νέες εγκαταστάσεις, με τις οποίες θα γίνει καλύτερη διαχείριση και θα κλείσει (και θα αποκατασταθεί) επιτέλους η παράνομη χωματερή. Στην εξίσωση πλέον έχει μπει η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου, που ανέλαβε για λογαριασμό του Φορέα Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων (ΦΟΔΣΑ) Νοτίου Αιγαίου το έργο: θα είναι αναθέτουσα αρχή, δικαιούχος και αντισυμβαλλόμενος του ιδιώτη που θα επιλεγεί.
Με δεδομένο ότι η Σαντορίνη βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του ελληνικού τουρισμού, θα περίμενε κανείς ότι η υπόθεση αυτή –που, εκτός των προφανών περιβαλλοντικών συνεπειών, δυσφημεί το νησί– θα «έτρεχε» με υψηλές ταχύτητες. Ωστόσο, η υπόθεση δείχνει να προχωράει με τους δικούς της ρυθμούς.
Το έργο αποφασίστηκε να υλοποιηθεί σε σύμπραξη με ιδιώτη (ΣΔΙΤ). Η υπαγωγή του έργου στις διατάξεις για τις ΣΔΙΤ έγινε το 2022 και κατόπιν προκηρύχθηκε ο διαγωνισμός. Η πρώτη φάση του διαγωνισμού ολοκληρώθηκε λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 2023. Στη δεύτερη φάση του διαγωνισμού προκρίθηκαν τέσσερις ενδιαφερόμενοι.
Εν τω μεταξύ, όμως, προέκυψε η ανάγκη αναθεώρησης του περιφερειακού σχεδιασμού για τα απορρίμματα (ΠΕΣΔΑ) και εξαιτίας αυτής τροποποιήθηκε το αντικείμενο του διαγωνισμού. Ετσι, λίγο πριν από τα Χριστούγεννα του 2025, η Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου ζήτησε να εγκριθεί από την αρμόδια κυβερνητική επιτροπή η αναθεώρηση του φακέλου του έργου. Η έγκριση δόθηκε στις αρχές του 2026. Εννέα μήνες μετά, τον Σεπτέμβριο, οι ενδιαφερόμενοι ειδοποιήθηκαν ότι θα ξεκινήσει το πρώτο στάδιο της διαδικασίας του «ανταγωνιστικού διαλόγου» (μια διαδικασία στην οποία οι ενδιαφερόμενοι καταθέτουν παρατηρήσεις για το πώς θα πρέπει να γίνει το έργο). Σύμφωνα με ενημέρωση που παρείχε στην «Κ» ο ΦΟΔΣΑ Νοτίου Αιγαίου, «στόχος είναι η ταχύτερη δυνατή ολοκλήρωση του ανταγωνιστικού διαλόγου και η μετάβαση στο επόμενο στάδιο, της υποβολής δεσμευτικών προσφορών, χωρίς ωστόσο να είναι εφικτός σήμερα ο ασφαλής προσδιορισμός συγκεκριμένου χρονοδιαγράμματος».

Μέλος του δικτύου «Δάφνη» παραδίδει σε εστιάτορα στο Καμάρι τους κάδους για τη διαλογή των ανακυκλώσιμων. Το πρόγραμμα δούλεψε πιλοτικά πέρυσι με τις 64 επιχειρήσεις του χωριού, στις οποίες γινόταν συλλογή πόρτα πόρτα, με πολύ καλά αποτελέσματα.
Τέλος, τον Σεπτέμβριο ανακοινώθηκε η απαλλοτρίωση από το Δημόσιο 44,9 στρεμμάτων σε δύο σημεία στο νησί, για την κατασκευή των απαραίτητων υποδομών. Η απαλλοτρίωση δεν είναι απλή υπόθεση: το κόστος της γης στο νησί είναι από τα υψηλότερα στην Ελλάδα. Οπως σημειώνει ο ΦΟΔΣΑ, η εξέλιξη της διαδικασίας απαλλοτρίωσης εξαρτάται από την έκδοση του σχετικού ΦΕΚ, μετά την οποία ο ΦΟΔΣΑ και η Περιφέρεια θα προβούν άμεσα σε όλες τις απαιτούμενες ενέργειες. Ο ΦΟΔΣΑ επίσης ξεκαθαρίζει ότι είναι υπεύθυνος μόνο για το νέο αυτό έργο και όχι για τη σημερινή κατάσταση με τα σκουπίδια στο νησί. «Η ευθύνη για την εξασφάλιση και την εφαρμογή της μεταβατικής λύσης διαχείρισης των απορριμμάτων ανήκει στον Δήμο Θήρας», αναφέρει ο φορέας στην «Κ».
Τι νέο θα φέρει το έργο αυτό στη διαχείριση απορριμμάτων στη Σαντορίνη; Το αντικείμενο του έργου ξεκινάει από τη μελέτη και φτάνει στη λειτουργία και τη συντήρηση μονάδων για την επεξεργασία συμμείκτων και τη διαχείριση προδιαλεγμένων ανακυκλώσιμων και βιοαποβλήτων. Περιλαμβάνει επίσης την κατασκευή ενός μικρού ΧΥΤΥ για το υπόλειμμα. Ο συνολικός προϋπολογισμός είναι 39,42 εκατ. ευρώ και περιλαμβάνει τη χρηματοδοτική συνεισφορά της Περιφέρειας (11,47 εκατ. ευρώ) και τις πληρωμές προς τον ιδιώτη κατά την περίοδο λειτουργίας (27,95 εκατ. ευρώ).
Τον Σεπτέμβριο ανακοινώθηκε η απαλλοτρίωση από το Δημόσιο 44,9 στρεμμάτων, στον Καρτεράδο και στη Μεσαριά, ωστόσο εκκρεμεί ακόμη η έκδοση του σχετικού ΦΕΚ.
Για τον δήμο, η επανεκκίνηση του διαγωνισμού δημιουργεί την ελπίδα προόδου στην υπόθεση αυτή, που λιμνάζει εδώ και δεκαετίες. «Είχαμε αρχικά προτείνει μια περιοχή στο Μεγαλοχώρι, σε παλαιά ορυχεία. Προσέφυγαν ένας ξενοδόχος και πολίτες, οι προσφυγές απορρίφθηκαν, αλλά τελικά ο ΦΟΔΣΑ Νοτίου Αιγαίου επέλεξε να γίνουν οι υποδομές στον Καρτεράδο (22,2 στρ.) και στη Μεσαριά (22,7 στρ.), για την επέκταση του υφιστάμενου κέντρου διαλογής», λέει ο δήμαρχος Σαντορίνης Νίκος Ζώρζος. «Εχουμε ζητήσει το υπόλειμμα να μετατρέπεται σε SRF (σ.σ. απορριμματογενές καύσιμο), ώστε να μειώσουμε σχεδόν τελείως τις ανάγκες για ταφή σε ΧΥΤΥ. Παράλληλα, υποβάλαμε πρόταση για την αξιοποίηση του νερού από τον βιολογικό καθαρισμό. Ελπίζουμε ότι το έργο θα επιταχυνθεί και θα βγάλει το νησί από το αδιέξοδο».
Πιλοτική ανακύκλωση
Το νησί φέτος δοκίμασε και ένα άλλο, εντελώς διαφορετικό πρότυπο στη διαχείριση απορριμμάτων. Στο Καμάρι εφαρμόστηκε πιλοτικό πρόγραμμα για την αποκομιδή των ανακυκλώσιμων απευθείας από τις 64 επιχειρήσεις (πόρτα πόρτα). Σε κάθε επιχείρηση δόθηκαν τέσσερις κάδοι (PET, γυαλί, χαρτόνι και αλουμίνιο) με σακούλες αντίστοιχου χρώματος. Οι επιχειρήσεις άφηναν κάθε μέρα έξω από την πόρτα τα ανακυκλώσιμα στις διαφορετικές σακούλες και τα παραλάμβανε ο δήμος. Το πιλοτικό πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του κοινοτικού προγράμματος LIFE IP και έχει ήδη δοκιμαστεί σε Κύθνο, Αντίπαρο, Αλόννησο και Τήνο. Στόχος είναι το 2027 να επεκταθεί και στον οικισμό της Περίσσας, καθώς επίσης και στην Πάρο (Νάουσα και Παροικιά).
«Η συμμετοχή των επιχειρήσεων ήταν εξαιρετική», λέει στην «Κ» ο Κώστας Κομνηνός, διευθύνων σύμβουλος του Δικτύου Αειφόρων Νησιών «Δάφνη» που είχε την ευθύνη υλοποίησης του εγχειρήματος. «Είναι μια μέθοδος απλή, χαμηλού κόστους και πολύ αποδοτική. Οι επιχειρήσεις κερδίζουν, καθώς δεν χάνουν χρόνο να πηγαινοέρχονται σε κάδους, και συμβάλλουν στην καλύτερη εικόνα της περιοχής. Επιπλέον, μπορούν να χρησιμοποιούν για την προβολή τους το σχετικό σήμα («Thera Circular Business») που τους προμηθεύουμε. Ωφελούνται όμως και οι πολίτες και οι επισκέπτες, καθώς ο μπλε κάδος δέχεται πολύ μικρότερο φόρτο. Φιλοδοξούμε η επιτυχία του προγράμματος στο Καμάρι και η επέκτασή του να αποτελέσουν παράδειγμα και για άλλα νησιά και τουριστικές περιοχές. Αν το καταφέρει η Σαντορίνη, που έχει τόσο μεγάλο φόρτο, οποιοσδήποτε μπορεί».